Stagnerende stad (1780-1875)

De achttiende eeuw was een tijd van terugkerende politieke woelingen. Regelmatig kwam het onderhuidse verzet tegen de heersende regentenfamilies aan de oppervlakte. De machtswisselingen die hier het gevolg van waren leidden echter niet tot structurele veranderingen. Van economische groei was nauwelijks sprake.

Het nog steeds machtige gildesysteem leidde tot verstarde verhoudingen en verstikkende reglementering van handel en nijverheid. Investeringen in de plaatselijke economie vonden daarom nauwelijks plaats en de armoede onder de bevolking nam toe. Anderzijds legden rijke patriciërs buitenverblijven aan in de omgeving van de stad, zoals Huize Duckenburg. Ondanks alle beroeringen heersten in de achttiende eeuw in Nijmegen gezapigheid en landerigheid. Stadhouder Willem V, die het in Den Haag steeds moeilijker kreeg, kwam in 1786 naar het rustige Nijmegen. Met zijn gezin verbleef hij bijna een jaar op het Valkhof.

Franse tijd
De komst van de Franse troepen in 1794 en de daaropvolgende Bataafs-Franse tijd brachten revolutionaire veranderingen met zich mee. In deze tijd wordt de basis gelegd voor het moderne Nederland. Hierin is iedereen gelijk voor de wet, zjin kerk en staat gescheiden en zijn bestuur en rechtspraak niet langer in één hand. Gelijke rechten voor iedereen betekende ook voor Nijmegen dat er een eind kwam aan de protestantse hegemonie. De stedelijke overheid werd meer een afspiegeling van de religieuze verhoudingen in de stad. Voor het eerst sinds de Reductie in 1591 kreeg Nijmegen weer een katholieke burgemeester en niet langer zaten er alleen protestanten in de stedelijke raad.

Ondanks Nijmeegse protesten besloot het gewest Gelre kort na de komst van de Fransen tot verkoop en afbraak van de Valkhofburcht. De onderhoudskosten waren hoog en de tufsteen waarmee de burcht was opgebouwd was veel geld waard. Vermalen tufsteen vermengd met gezeefde schelpkalk en water leverde een uitstekende metselspecie op. De stad wist alleen de Sint Maartenskapel en de Sint Nicolaaskapel te behouden. Voor tienduizend gulden kocht zij de twee kapellen met de grond waarop deze staan. Hier werd in de daaropvolgende jaren het Valkhofpark aangelegd.

Onderwijsstad
Veel vernieuwingen bleven na het vertrek van de Fransen bestaan. Het nieuwe koninkrijk werd een nationale eenheidsstaat waarin de hogere bestuurslagen het lokale bestuur bepaalden. Intussen groeide bij de Nijmeegse burgerij, zoals bij burgers in de rest van het land, de behoefte aan vernieuwing, onder meer op onderwijsgebied. De Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen opende een neutrale lagere school in de Waalstad. In 1844 ging de eerste protestants-christelijke school van Nederland, De Klokkenberg, van start. Met de komst van verscheidene kloosters, die zich speciaal toelegden op onderwijs, kwam het katholieke onderwijs in Nijmegen gaandeweg tot grote bloei. De vele kloosters gaven de stad later de bijnaam ‘Monnikendam aan de Waal’. De vele onderwijsinstellingen maakten van Nijmegen een echte onderwijsstad.