Romeinse stad (0-500)

Rond het begin van onze jaartelling werd Nijmegen dankzij zijn gunstige ligging een uitvalsbasis voor de Romeinse legers die nog verder naar het noorden wilden oprukken.

De Bataven die hier al woonden, werden bondgenoten van de Romeinen. Als medestanders kregen zij bepaalde voorrechten, zoals vrijstelling van belasting. Kort voor onze jaartelling legden de Romeinen op de Hunnerberg (Nijmegen-Oost) een houten legerkamp aan, dat zo groot was dat er twee legioenen (12.000 man) konden verblijven. Op het oostelijker en nog hoger gelegen Kops Plateau bouwden zij een commandopost. Op en rond het huidige Valkhof verrees een burgerlijke nederzetting: Oppidum Batavorum (stad van de Bataven). Hier woonden Romeinse ambtenaren, handelaren en een klein aantal Bataven. Op het Kelfkensbos werden in 1980 twee fragmenten van een Romeinse godenpijler gevonden. Deze dateren uit het jaar 17 en zijn het bewijs dat Nijmegen de oudste stad van Nederland is. Een godenpijler betekende in de Romeinse tijd dat die plek werd gezien als bestuurlijk centrum, en dus als belangrijke plaats.

De Bataafse Opstand
In 69 kwamen de Bataven onder aanvoering van Julius Civilis in opstand, nadat ze jarenlang veel meer manschappen dan gebruikelijk aan het Romeinse leger hadden moeten leveren. Ook perkten de Romeinen steeds meer de zelfstandigheid van de Bataafse elite in. In eerste instantie verliep de opstand succesvol voor de Bataven, maar al spoedig keerde het tij ten gunste van de Romeinen. Civilis werd bij Xanten verslagen. Hij vluchtte en trok zich terug in het Oppidum Batavorum. Nadat hij de stad geplunderd en in brand gestoken had, vertrok hij vervolgens naar het gebied dat nu de Betuwe heet. In 70 dreven de Romeinen de opstandelingen zodanig in het nauw dat deze vredesonderhandelingen moesten accepteren.

Stadsrechten
Na de Bataafse Opstand bouwden de Romeinen in 71 n. Chr. een nieuw kamp op de Hunnerberg, de castra (legerplaats) van het Tiende Legioen. Dit was de enige plaats in Nederland waar een compleet legioen lag. Rondom de castra ontstond een kampdorp waar handelaren, ambachtslieden en de vrouwen van de soldaten woonden. Tegelijk legden ze ter hoogte van het huidige Waterkwartier een compleet nieuwe stad aan: Ulpia Noviomagus Batavorum (Nieuwe Ulpische Markt in het land van de Bataven), de grootste stad van de Lage Landen. Ulpia verwijst naar de familienaam van Marcus Ulpius Trajanus, de keizer die Nijmegen rond het jaar 100 het stadsrecht en het marktrecht gaf. Van de Romeinse naam Noviomagus (Nieuwe Markt) is de huidige naam Nijmegen afgeleid. De naam Noviomagus (Noviomagi) vinden we terug op de zogeheten Peutingerkaart, een middeleeuwse kopie van een Romeinse wegenkaart.

Het einde van de Romeinse tijd
Rond 270 verlieten de Romeinen Ulpia Noviomagus Batavorum. Er bleef alleen nog een kleine handelsnederzetting aan de Waalkade ter hoogte van het huidige casino. Het kostte de Romeinen steeds meer moeite de grenzen van hun rijk te verdedigen. In de vierde eeuw wist de Romeinse keizer Constantijn de Grote tijdelijk een einde te maken aan de chaos aan de grenzen van zijn rijk. In het kader daarvan werd het gebied van het huidige Valkhof opnieuw ingericht. Er werd een castellum (fort) gebouwd met diepe en brede grachten. Naast burgers verbleven hier eerst vooral Romeinse troepen. Later kwamen er ook steeds meer Frankische manschappen, die de rijksgrenzen hielpen verdedigen. Het castellum stond door patrouilles in verbinding met een wachtpost in Heumensoord. Op de oostelijke Waalkade werd de handelsnederzetting, die daar vanaf het midden van de tweede eeuw lag, met een dikke muur versterkt. Aan het begin van de vijfde eeuw bezweken de Romeinse rijksgrenzen definitief onder de Germaanse invallen en verdwenen de Romeinen geruisloos van het Nijmeegse toneel.